Ετικέτες

Παρασκευή, 20 Μαρτίου 2015

Το πείραγμα ως πείραμα

Θα σταματούσες για να βοηθήσεις έναν πεσμένο άνθρωπο στο δρόμο; Θα εμπόδιζες την κακοποίηση ή την παρενόχληση μιας γυναίκας; Το τραμπούκισμα ενός γκέι ζευγαριού; θα σε αγγίξει ή θα προσπεράσεις;
Πόσο οξυμένα είναι τα αντιρατσιστικά αντανακλαστικά σου τέλος πάντων;

Η νέα μόδα του internet είναι τα "κοινωνικά πειράματα". Τα συστατικά τα βρίσκεις εύκολα. Χρειάζεσαι μόνο μια γενικά ευαισθητοποιημένη παρέα που να έχει τουλάχιστον μια κάμερα, και μια "κοινωνία" (αυτό το τελευταίο το βρίσκεις εύκολα αν κάνεις μια βόλτα στην Ερμού).
Κάνεις κάτι "προκλητικό" και περιμένεις να δεις πόσοι θα τσιμπήσουν. Κάνεις ένα μονταζάκι στο videomaker, ανεβάζεις στο youtube και μέχρι το τέλος της ημέρας έχεις βγάλει και τα οριστικά συμπεράσματα του κοινωνικού σου πειράματος.

Ξέρετε, μεγάλωσα στα τιμημένα 90's και τότε το λέγαμε candid camera. Βέβαια τότε η κάμερα ήταν ακριβό πράμα και χρειαζόταν ένα επιπλέον τσαντάκι για να τη μεταφέρεις. Σήμερα το candid έφυγε, η κάμερα χώρεσε στη κωλότσεπη και ενισχύθηκε με ψηφιακό ζουμ, κάρτα SD και μια γερή δόση κοινωνικής ευαισθησίας. 

Υπάρχει μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στο πείραμα και το πείραγμα. Η γραμμή αυτή λέγεται επιστήμη. Πειράματα κάνουν οι επιστήμονες. Κοινωνικά πειράματα, εν προκειμένω, κάνουν οι κοινωνικοί επιστήμονες. Το πείραμα  είναι εργαλείο. Πολύ χρήσιμο από τη μία, κάπως δύσχρηστο από την άλλη, αν δεν ξέρεις να το χρησιμοποιήσεις, όπως άλλωστε συμβαίνει με όλα τα εξειδικευμένα εργαλεία δουλειάς.

Ας πούμε, ότι ένας κοινωνικός επιστήμονας κάνει μια έρευνα για τα ρατσιστικά/αντιρατσιστικά αντανακλαστικά ενός πληθυσμού. Πράγματι, είναι πιθανό να προκύψει ένα βίντεο μέσα από αυτή την έρευνα, αλλά σας το υπογράφω με σιγουριά, ότι αυτό το βίντεο θα ήταν τόσο βαρετό που δεν θα ήθελε κανείς και καμιά από σας να το ποστάρει στον τοίχο του στο facebook. 

Τα viral "κοινωνικά πειράματα" έχουν γίνει τόσο μεγάλη μόδα που αρχίζουν και τα χρησιμοποιούνε ΜΚΟ με σκοπό την προβολή του λογοτύπου τους. Το ίδιο το λογότυπο, όμως, της ΜΚΟ δίνει πόντους αξιοπιστίας στο "πειραματικό" του πράγματος. 

Κάπως έτσι, οδηγούμαστε στο βασικό πρόβλημα που ανακύπτει. Το βίντεο, αντί για μέρος της έρευνας που κανονικά θα χρησιμοποιούνταν για την εξαγωγή συμπερασμάτων, παρουσιάζεται πλέον ως το ίδιο το συμπέρασμα της. Το εργαλείο, δηλαδή, αναβαθμίζεται σε αποτέλεσμα.

Από εκεί και πέρα στην εξίσωση μπαίνει το facebook με όλες τις γνωστές παθογένειές του: 
 -το θυμικό όσων αναρτούν. "Ας γινόταν αυτό μπροστά μου και θα τον γαμούσα του καριόλη!" 
- την ακραία απλουστευτική ανάλυση που συνήθως περιορίζεται στην απλή καταμέτρηση περιστατικών: "10 άνθρωποι αδιαφόρησαν, 2 συμφώνησαν με τον θύτη, 27 υπερασπίστηκαν το θύμα. ΆΡΑ κέρδισε ο αντιρατσισμός τον ρατσισμό..! ΆΡΑ τους γαμήσαμε!"
-τη facebookική συζήτηση που ακολουθεί την ανάρτηση και που είναι μαθηματικώς βέβαιο ότι θα καταλήξει σε γερό ξεκατίνιασμα παντογνωστών.






Το πρόβλημα είναι σαφώς πολύ ευρύτερο: ένα σύνολο εννοιών φαίνεται να χάνουν ολοένα και περισσότερο το νόημά τους. Η προσπάθεια να ορίσεις τις έννοιες, αλλά και η επιμονή στην ορθή τους χρήση με βάση τον ορισμό τους αντιμετωπίζεται με διάθεση αφοριστική, χαρακτηρίζεσαι τουλάχιστον δογματικός και μονολιθικός, ενώ σε πιο τραβηγμένες περιπτώσεις "εχθρός της ελευθερίας" να ορίζει ο καθένας, ό,τι θέλει, όπως θέλει.

Τα κοινωνικά πειράματα λοιπόν, ήρθαν για να μείνουν και το γεγονός ότι δεν είναι ούτε κοινωνικά, ούτε (πολύ περισσότερο) πειράματα, δεν φαίνεται να πειράζει κανέναν... 

Ίσως να μην πείραζε ούτε εμένα, αν δεν είχα δυσκολευτεί τόσο να μάθω τι είναι πείραμα (και τι ειν' αυτό που το λένε επιστήμη) στο εφιαλτικό μάθημα της επιστημολογίας πριν 2 χρόνια.


Υ.Γ.: Δεν κατάφερα ποτέ να βρω στο youtube ένα "κοινωνικό πείραμα" στο οποίο βιαίως συμμετείχα και μάλλον βοήθησα στην εξαγωγή του συμπεράσματος ότι "Αγρίεψε η Αθήνα, δεν υπάρχει ανθρωπιά, η "συνοικία το όνειρο" είναι πλέον σκέτο όνειρο". Πέρσι την άνοιξη περπατούσα με ενδιαφέρουσα παρέα στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου και αρχίζει ξαφνικά ένας να με κηνυγάει φωνάζοντάς μου έξαλλος "Πάρε με αγκαλιά - δεν έχω φίλους! Πάρε με αγκαλιά - δεν έχω φίλους!" Δεν τον πήρα αγκαλιά, συχτίρησα από μέσα μου την social-candid camera, την κοινωνιολογία (που δεν μου έφταιξε κιόλας η καημένη), έδωσα όρκο (για άλλη μια φορά) ότι θα σκίσω τα πτυχία μου, χαιρέτησα και τη κοπέλα που κρατούσε διακριτικά την κάμερα, και από τότε είμαι σε συνεχή διαδικτυακή αναζήτηση του ντοκουμέντου που με μετέτρεψε για λίγα λεπτά σε κοινωνικό πειραματόζωο.